Beste ,

Als ik een belangrijke trend mag aanwijzen die de rechtsstaat bedreigt, dan is dat het negeren van kritiek op (onrechtmatige) wetgeving. Ook als de Raad van State en andere gezaghebbende partijen wijzen op ernstige tekortkomingen, worden wetsvoorstellen doorgezet. Gewoon, omdat het kan.

Het vorige kabinet heeft deze ontwikkeling in een stroomversnelling gebracht. Denk aan de Wet transparantie en tegengaan ondermijning door maatschappelijke organisaties. Ondanks stevige bezwaren – nota bene van burgemeesters en het Openbaar Ministerie zelf – stemde de Tweede Kamer voor. Vorige maand sneuvelde de wet alsnog in de Eerste Kamer.

Of neem de twee asielwetten van voormalig minister Marjolein Faber (PVV), die de Raad van State genadeloos heeft neergesabeld ('niet indienen'). Ook het ministerie van Justitie en Veiligheid (J&V) had in een wetgevingsadvies vernietigend geoordeeld, onthulde ik vorig jaar. Toch stemde het kabinet in met de twee gedrochten. Op 13 en 14 april zal de Eerste Kamer deze wetten behandelen – een nieuwe afgang dreigt.

De kritiek is niet mals

Dit brengt mij op de Wet gegevensvergaring openbare orde van minister van Justitie David van Weel (VVD), waarmee het kabinet eind maart instemde. Op basis hiervan mag de politie na goedkeuring van de rechter-commissaris burgers (geautomatiseerd) volgen op sociale media en die data opslaan. Een 'aanwijzing' voor een ernstige verstoring van de openbare orde is al voldoende om (legale) uitingen preventief te monitoren.

Zo kunnen mensen die vreedzaam willen demonstreren, zonder dat ze dat weten, terechtkomen in de politiesystemen.

Rechtsbescherming ontbreekt. De gegevens mag de politie een half jaar lang bewaren en gebruiken voor andere doeleinden, zoals opsporing en vervolging. De kritiek is wederom niet mals.

Daarom vroeg ik mij af of J&V ook over dit wetsvoorstel heeft geadviseerd. Speciale ambtenaren daar controleren of wetten wel doelmatig, rechtmatig (verenigbaar met hogere wetgeving) en uitvoerbaar zijn: de zogeheten rijksbrede wetgevingstoets.

Zwaarwegende toets

Als het verantwoordelijke departement eventuele kritiekpunten van J&V niet oplost, wordt het advies besproken in de ministerraad – een zwaarwegende toets dus. Opvallend in dit geval is dat het gaat om wetgeving van hetzelfde departement dat de toets uitvoert.

Navraag bij J&V leert dat de experts van het ministerie de eigen minister waarschuwen dat de wetgeving grondrechten (zoals eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer) inperkt. De rechtvaardiging daarvan blijft 'kwetsbaar', omdat de ambtenaren twijfelen over de 'de noodzaak van de bevoegdheid tot volgen van personen.' Bovendien is er 'onduidelijkheid over de voorwaarden voor de inzet van bevoegdheden'.

Deze kritiek is aan de ministerraad gestuurd, maar heeft dus niet geleid tot aanpassing of intrekking van de wet.

Het oordeel dat er geen 'noodzaak' is voor de bevoegdheid, refereert aan het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. Daarin is bepaald dat een beperking van een grondrecht geschikt moet zijn om het doel te bereiken en niet verder mag gaan dan noodzakelijk.

Rekkelijke begrippen

Een korte uitleg: ten eerste moet de minister aantonen dat het volgen van onschuldige burgers daadwerkelijk ernstige verstoring van de openbare orde voorkomt. Ten tweede moet hij aantonen dat de bevoegdheid niet een te zwaar middel is voor het doel (proportionaliteit).

Kennelijk is dat niet gelukt.

Dan de tweede kwetsbaarheid. Zoals ik hierboven al schreef, is een 'aanwijzing' dat je de openbare orde ernstig gaat verstoren, reden genoeg om je te volgen. Maar wat is een aanwijzing? En wat is een ernstige verstoring? Dit zijn rekkelijke begrippen die de verregaande bevoegdheid niet op heldere manier inperken. Vandaar dat de ambtenaren spreken van 'onduidelijkheid over de voorwaarden voor de inzet van bevoegdheden'.

Het wetsvoorstel gaat nu naar de Raad van State. Na het onvermijdelijk negatieve oordeel vermoed ik dat er voor dit voorstel desondanks een meerderheid is in de Tweede Kamer.

Ongrondwettelijke wetgeving

Ik denk dat het verbod op gezichtsbedekkende kleding bij demonstraties – eveneens ingediend door Van Weel – ook parlementaire goedkeuring krijgt. De daaraan voorafgaande motie kon immers op veel steun rekenen. De reacties waren eensluidend: onnodig en in strijd met grondrechten. Nota bene de handhavers rond demonstraties – de burgemeesters, de politie én het OM – zien er niets in.

Mocht de Eerste Kamer akkoord gaan met de twee voorstellen om demonstranten te criminaliseren, dan is het aan organisaties als Amnesty International om de gang naar de rechter te maken.

Dat is noodgedwongen de enige manier om een einde te maken aan ongrondwettelijke wetgeving. Want naar advies van het eigen ministerie luisteren minister Van Weel en zijn collega's in het kabinet niet.